omroep flevoland

Het Oude Dorp van Urk blijft de plaatselijke archeologen verbazen. Nadat eerder al een kruisboogpunt, meerdere muntschatten en een mantelspeld van duizend jaar oud zijn gevonden, is er nu opnieuw een unieke vondst gedaan: een (uitklapbare) walvisharpoen.

Wie denkt aan Urk zegt vaak vis, maar de connectie met walvissen wordt niet zo snel gemaakt. Toch is in Wijk 6 in het oude dorpscentrum onlangs een onderdeel gevonden van een heuse klapharpoen. Jelle Kapitein vond het verweerde stuk ijzer onder een houten vloer op de plek waar vroeger een open haard had gestaan.

"Waarschijnlijk heeft daar een robbenjager gewoond", zegt Jelle Kapitein. Hij dacht in eerste instantie dat het om een pookstaaf zou gaan voor de haard. Toch begon hij daar vrij snel aan te twijfelen. "Ik vond de vorm nogal bijzonder", zegt Kapitein. Vrijwilligers die verbonden zijn aan de De Timmerschuur van Hagedoorn zochten uit wat het was. Het antwoord kwam van één van de Waddeneilanden, waar in een museum enkele harpoenen staan.

Er volgde een grondige studie. Het roestige stuk ijzer blijkt onderdeel te zijn geweest van een zogenoemde Temple Improved Toggle Iron Harpoon. Ontwikkeld in de negentiende-eeuwse Verenigde Staten door de Afrikaans-Amerikaanse Lewis Temple. In slavernij geboren ontwikkelde hij zich later tot smid.

Creatie Temple belandt op Urk
Rond 1848 perfectioneerde hij harpoenontwerpen van de Inuit en de Indianen en zijn product werd daarna snel opgepikt in de wereld van de walvisjacht. Omdat Temple geen patent had aangevraagd voor zijn ontwerp werd zijn harpoen al snel door andere smeden gekopieerd. Rijk werd Temple dus niet van zijn ontwerp, dat tot zeventig jaar na zijn dood in 1854 bij de handharpoenjacht werd gebruikt.

Mechanisme van de harpoen

Urker Uitgaven

Zo woonde Gerrit Westerneng na zijn huwelijk met een Urker vrouw bijna zestig jaar op Urk. Deze bijzondere dorpsfiguur maakte in zijn jonge jaren deel uit van drie poolexpedities naar Nova Zembla en Spitsbergen. Zijn tekeningen van schepen, walwissen en ijsbergen zitten nog altijd in de collectie van Het Scheepvaartmuseum.

Scheepvaartmuseum

Beruchte robbenjagers
Urk kende rond het begin van de twintigste eeuw daarom een paar roemruchte robbenjagers. Hessel Snoek en Johannes Stokebrand waren twee van de bekendste. Bedreven met het geweer schoten zij op de zeehonden die onder meer bivakkeerden op de zanderige staart van het eiland. Robben leerden om uit te kijken voor mensen, dus de gevonden handharpoen zal uiteindelijk alleen gebruikt zijn om aangeschoten dieren aan land te krijgen.

Tekening Westerneng

Scheepvaartmuseum

Replica om historie levend te maken
Om de harpoen toch weer in 'volle glorie' te kunnen laten zien, is er door een Rotterdamse archeo-smid een werkende replica gemaakt. Zo kunnen geschiedenisliefhebbers zien hoe het jachtvoorwerp uit de negentiende eeuw er echt heeft uitgezien.

Close-up van vondst en replica

De harpoen werd met flinke kracht als een speer op een dier geworpen. Door aan de houten stok te trekken klapt het bewegende deel open en het dier zit hieraan klem. "Het was wel een wrede manier om dieren zo te vangen", zegt Leen. "Maar zo ging dat vroeger."