omroep flevoland

Flevoland hoeft voorlopig niet te vrezen dat de polders "overlopen". Het watersysteem is robuust, ruim opgezet en nog altijd goed beheersbaar. Toch waarschuwt een nieuw onderzoek van kennisinstituut Deltares dat de grenzen van het systeem langzaam dichterbij komen. De provincie krijgt te maken met meer droogte, meer verzilting, verdere bodemdaling en steeds meer druk op de beschikbare ruimte.

Dat staat in het rapport Grenzen van het water- en bodemsysteem, dat Waterschap Zuiderzeeland eind oktober als nulmeting bespreekt. Het document schetst geen rampscenario, maar laat wel zien wat er gebeurt als Flevoland de komende decennia grotendeels doorgaat op de huidige koers.

Gebouwd voor een voorspelbare toekomst
De polders van Flevoland zijn tussen 1942 en 1968 drooggelegd. Gemalen, dijken, sloten en peilen zijn ontworpen voor een landschap waarvan werd verwacht dat het zich redelijk voorspelbaar zou ontwikkelen. Dat heeft geleid tot een relatief sterk en efficiënt watersysteem, zeker in vergelijking met veel oudere delen van Nederland.

Maar de omstandigheden veranderen, ziet water-expert Annemargreet de Leeuw. Ze werkt bij Deltares als risicomanager en heeft de staat van de Flevolandse waterwerken onderzocht. "Het klimaat wordt grilliger, zomers worden droger, piekbuien heviger en de bodem blijft dalen", vat ze samen. "Tegelijkertijd vragen landbouw, woningbouw, natuur en industrie steeds meer van hetzelfde systeem." Volgens De Leeuw is de vraag niet óf het systeem verandert, maar hoe lang het huidige gebruik zonder grote aanpassingen vol te houden is.

Waterkwaliteit en zoetwater zijn de eerste knelpunten
Opvallend is dat de grootste bedreiging niet van buiten de dijken komt, zoals overstromingen of wateroverlast. "Daar is Flevoland heel goed op voorbereid", legt de water-expert tijdens ons bezoek uit. Volgens De Leeuw komen de grootste problemen van binnen de provinciegrenzen zelf. "Vooral de waterkwaliteit, de beschikbaarheid van zoetwater en bodemdaling blijken risico's."

Gemaal bij Urk

De kwaliteit van het oppervlaktewater voldoet nu al niet overal aan de gestelde normen. Droogte, hitte en zware regenbuien maken het steeds moeilijker om aan de Europese Kaderrichtlijn Water te voldoen. Volgens het rapport neemt die druk richting 2050 en 2100 verder toe. Daarnaast groeit de strijd om zoet water, volgens het water-expertisecentrum. Boeren willen tijdens droge perioden kunnen beregenen, terwijl het waterschap hetzelfde water nodig heeft om zout grondwater uit sloten en vaarten weg te spoelen. Dat zoute kwelwater komt nog altijd omhoog vanuit de voormalige Zuiderzeebodem. Nu lukt het meestal nog om beide belangen te bedienen, maar volgens Deltares wordt dat steeds lastiger.

Bodemdaling blijft een sluimerend probleem
Ook bodemdaling vormt een belangrijke uitdaging. In verschillende delen van Flevoland ligt het maaiveld inmiddels zo laag dat landbouw steeds moeilijker wordt. "En dan vooral in de Noordoostpolder, waar je dat nu al ziet gebeuren op plekken", aldus De Leeuw. Die plekken zijn volgens de expert extra gevoelig voor bodemdaling.

Hoewel grootschalige overstromingen voorlopig niet worden verwacht, groeit wel het aantal gebieden waar akkers na zware regenval te nat blijven. Dat gebeurt niet doordat sloten overstromen, maar doordat water simpelweg niet snel genoeg uit een gedaalde bodem kan verdwijnen. "Flevoland ligt daarin op een unieke plek, namelijk een natte, oude zeebodem. Daarnaast komt er ook veel water via de grond vanuit andere provincies binnen."Problemen versterken elkaar
Een van de belangrijkste conclusies van Deltares is dat veel oplossingen nieuwe problemen kunnen veroorzaken. Als het waterpeil wordt verlaagd om landbouw mogelijk te houden, kan de bodem sneller dalen. Meer bodemdaling zorgt vervolgens weer voor meer kwel en meer verzilting. Extra zoet water voor beregening helpt boeren, maar maakt de regio tegelijkertijd afhankelijker van het IJsselmeer.
Grotere gemalen kunnen piekbuien verwerken, maar vragen meer energie en vergroten de afhankelijkheid van techniek. Volgens Deltares ontstaan daardoor verschillende "versterkende lussen" waarin maatregelen elkaar beïnvloeden en nieuwe keuzes noodzakelijk maken. "We krijgen steeds vaker te maken met uitersten; te veel water of juist te weinig water", legt De Leeuw uit. "En dat vraagt maatwerk per gebied, want niet alles blijft altijd mogelijk."

Sloten zijn belangrijk voor de waterhuishouding

Twee richtingen voor de toekomst
Het rapport beschrijft grofweg twee strategieën voor de toekomst.
De eerste is intensiveren. Daarbij wordt het huidige systeem verder versterkt met grotere gemalen, meer zoetwateraanvoer en hogere dijken. "Dat vraagt dan wel forse investeringen in de watersystemen om aan alle vraag naar goed water te kunnen voorzien", vertelt Annemargreet de Leeuw. Zo kunnen bestaande functies zoveel mogelijk behouden blijven, maar nemen ook de kosten en afhankelijkheden toe.

De tweede route is transformeren. Dan wordt het gebruik aangepast aan wat water en bodem aankunnen. Dat kan betekenen: andere gewassen, een ander waterpeil, meer ruimte voor waterberging of bouwen op locaties die beter geschikt zijn. Daardoor neemt de druk op het watersysteem af, maar moeten inwoners, boeren en overheden zich aanpassen.

Volgens het waterschap zal de praktijk waarschijnlijk uit een combinatie van beide strategieën bestaan, afhankelijk van de locatie en de omstandigheden. "Dan kan het zijn dat sommige boeren of projecten extra rekening moeten houden met ruimte voor water, al kan de provincie daar ook mee helpen."

Grote keuzes kunnen niet wachten
Het rapport geeft nog geen antwoord op de vraag waar Flevoland moet intensiveren en waar juist moet worden getransformeerd. Ook de kosten van maatregelen zijn niet doorgerekend. Wel maakt het rapport duidelijk dat niets doen eveneens gevolgen heeft.

Veel belangrijke beslissingen hangen bovendien samen met landelijke keuzes, zoals het waterbeheer van het IJsselmeer en Markermeer. Daarover beslist niet het waterschap, maar het Rijk. De uitwerking daarvan volgt de komende jaren in het Deltaprogramma.

De belangrijkste boodschap van Deltares is daarom niet dat Flevoland direct in de problemen zit. De polders functioneren nog steeds. Maar de ruimte om problemen met technische maatregelen op te lossen wordt kleiner. "En dan kan het vaker gebeuren dat Flevolanders verrast worden door het water, of het tekort ervan."