omroep flevoland

De zesde vliegles van een leerling van een Lelystadse vliegschool is, nu twee jaar geleden, op een haar na geëindigd in een catastrofe. Een straaljager op oefening zou zich boven de gemeente Dronten met achthonderd kilometer per uur in het lesvliegtuig hebben geboord, als een luchtverkeersleider niet een last-minute waarschuwing had afgegeven. Dat blijkt uit een rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV), dat donderdag is gepubliceerd.

Naast de waarschuwing van de luchtverkeersleider was ook nog een ultieme reflex van de F-16-piloot nodig om een botsing tussen de twee vliegtuigen te voorkomen boven de Drontermeerdijk. Als de straaljagerpiloot één seconde later had gereageerd, was er op 16 november 2023 een verschrikkelijke crash gebeurd.

De leerling-piloot en diens instructeur hadden dan geen schijn van kans gehad. Zij hadden de aanstormende F-16 nooit op tijd kunnen opmerken, blijkt uit het onderzoek. De OvV doet vanwege deze zogenoemde near-miss nu meerdere aanbevelingen om het luchtruim veiliger te maken.

Omdat er door beide vliegtuigen boven Flevoland 'op zicht' werd gevlogen, richten de conclusies zich vooral daar op. Het systeem van 'kijken en uitwijken' werkt namelijk niet als er zulke grote verschillen in vliegsnelheid zijn.

Over de aanbevelingen later meer. Wat gebeurde er precies op die bijna fatale dag?

Wat gebeurt er in de F16's?
Twee F-16's met roepnamen Shark 1 en Shark 2 vliegen op 16 november 2023 vanaf vliegbasis Volkel naar het oefenterrein op de Vliehors, een zandvlakte op Vlieland. De piloten weten dat ze kleine toestellen van onder meer Lelystad Airport tegen kunnen komen en verwachten dat de luchtverkeersleiding ze daarvan op de hoogte houdt.

De oefening op Vlieland is om 13.30 uur klaar. De F-16's vliegen daarna over het IJsselmeer, langs Friesland, over Tollebeek en Nagele in een rechte lijn naar Kampen. Ze krijgen de opdracht om naar ongeveer één kilometer hoogte te klimmen, onder meer vanwege vliegverkeer rond Lelystad Airport.

Archieffoto boven Emmeloord

Frank Crébas

De nieuwe luchtverkeersleider waarschuwt vervolgens voor een vliegtuigje dat op dezelfde hoogte vliegt als de F-16's, recht in het pad van Shark 1. De piloot die voorop vliegt, ziet het lesvliegtuig niet op zijn radar.

'Een seconde om te handelen'
De collega achter de vliegenier ziet het lesvliegtuig wél op het radarscherm en waarschuwt Shark 1 voor het naderende gevaar. De piloot van Shark 1 besluit om vanuit de cockpit te kijken of het lesvliegtuig met eigen ogen is waar te nemen. Ineens ziet de straaljagerpiloot de drie lichten van het kleine vliegtuigje opdoemen. Hij heeft één seconde om te handelen, meldt het rapport van de onderzoeksraad.

Onmiddellijk maakt de straaljagerpiloot een scherpe draai naar rechts, waarbij hij zijn toestel ook nog naar beneden duwt. De twee toestellen passeren elkaar uiteindelijk op 240 meter afstand horizontaal en met 38 meter hoogteverschil. Ook Shark 2 daalt daarna onmiddellijk tot onder de vlieghoogte van het lestoestel.

De OvV concludeert dat de militair zonder de waarschuwing van de luchtverkeersleiding de botsing niet had kunnen voorkomen. Doordat hij nu wel op scherp stond kon hij nog uitwijken, als hij niet alert was geweest op direct gevaar was snel ingrijpen niet meer mogelijk geweest.

De leerling is nog geen maand bezig met vlieglessen. Hij heeft vijf lesvluchten gemaakt, zeven vlieguren in totaal. De instructeur naast hem heeft 22.000 vlieguren ervaring.

Het toestel vliegt richting Elburg en de leerling laat het vliegtuig stijgen tot één kilometer hoogte. De leerling-piloot houdt zijn instrumenten in de gaten, afgewisseld met het scannen van de omgeving. De instructeur houdt ook met name de omgeving in de gaten.

Plotseling schrikken de twee op door de langsrazende F-16. Het gebeurt zo snel dat ze zelf geen enkele tijd hebben voor welke handeling dan ook. Ook de tweede straaljager passeert op hoge snelheid.

Ze hebben op dat moment geen informatie gekregen over de F-16's van hun luchtverkeersleider. De instructeur stelt vast dat de straaljagers ook niet zichtbaar waren op een online vluchtradar, die hij in de gaten hield voor de navigatie van het lestoestel.

Meteen na de landing meldden ze het incident bij de veiligheidsmanager van het trainingsbedrijf. Die schakelt direct de onderzoeksraad in.

De afdeling is op dat moment onderbemand. De ene medewerker voert eigenlijk het werk van twee personen uit en moet vier radiofrequenties in de gaten houden. De andere luchtverkeersleider houdt twee frequenties in de gaten.

Beide luchtverkeersleiders luisteren niet naar elkaars frequenties en zitten ook meters uit elkaar, wat snelle communicatie onderling bemoeilijkt.

De luchtverkeersleider die verantwoordelijk is voor de vooraf bepaalde vluchten merkt het gevaar net op tijd op. De andere medewerker heeft het potentiële gevaar helemaal gemist, terwijl hij wel het lesvliegtuig onder zijn hoede had.

Hij hoefde niet enorm veel vluchten in de gaten te houden, maar wel een groot oppervlakte van het Nederlandse luchtruim. Hij hoort pas na het incident van zijn collega dat het maar net goed gegaan is tussen de F-16 en het lesvliegtuig.

Welke lessen zijn er getrokken?
De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) komt met de conclusie dat het risico op botsingen tussen snelle straaljagers en langzame vliegtuigen over het algemeen heel laag is. Maar de gevolgen van een botsing zijn bij uitzondering altijd catastrofaal.

De OvV wil dat de ministeries van Defensie en Infrastructuur en Waterstaat meer gaan doen om de risico's te verkleinen. Ook omdat er in de toekomst meer oefeningen met (buitenlandse) straaljagers boven Nederland gehouden worden.

Verder moet de communicatie tussen luchtverkeersleiders beter, zeker als die niet dezelfde radiofrequenties beluisteren. De veilige afstand tussen de burgerluchtvaart en de luchtmacht moet daarnaast beter gewaarborgd worden.

Met de komst van de F-35 in Nederland neemt het risico op botsingen volgens de OvV naar verwachting wel iets af. Deze toestellen vliegen meestal hoger dan F-16's en hebben betere sensoren aan boord om ander vliegverkeer te ontdekken.

Leerling vliegt nu professioneel
Ondanks de bijna fatale botsing is de leerling daarna gewoon door gaan lessen, zegt het bedrijf Zelf Vliegen. Inmiddels heeft de leerling ook het vliegbrevet behaald en heeft zijn werk ervan gemaakt.

De instructeur was ook snel van de schrik bekomen en geeft nu nog steeds vlieglessen. "Diezelfde middag ging hij alweer in de lucht met een andere leerling", zegt het bedrijf.

Fatale botsingen tussen straaljagers en kleine toestellen waren er voor het laatst in 1999 en 2002. Bij beide incidenten vielen twee doden. In 2019 was er nog een near-miss boven de Noordzee tussen een straaljager en een helikopter met 17 mensen aan boord.